El-Cezeri Kimdir? buluşları,icatları


AlJazari – Scribe Clock www.ebuliz.com
Yükleyen ssonmez
VİDEO (El-Cezeri – Saatler)
…………………………
VİDEO (El-Cezeri – Fil ve Sürücüsü)

www.ebuliz.com 1
Yükleyen ssonmez

El-Cezeri Kimdir? buluşları,hayatı hakkında bilgi

İlk mekanikçi
elcezeri1, El Cezeri Kimdir? buluşları,icatları
Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemekle birlikte 1136-1206 yılları arasında yaşadığı tahmin edilen Cezeri’nin su saatleri, su robotları, otomatik termos gibi birçok teknik ve mekanik buluşu yaşadığı dönemde de izleyenleri şaşırtırdı. Ama asıl ilginç olan Cezeri’nin bilgisayarın dayandığı sistemin ve sibernetik biliminin temellerini atan bilim adamı olmasıdır. Ebû’l İz El Cezeri, bilgisayarın babası olarak bilinen İngiliz matematikçi Charles Babbage’den 6 yüzyıl önce aynı sisteme dayalı makineler ve otomatik aletler yaptı ve bunları çalıştırdı; sibernetiğin kurucusu olarak bilinen nörolog Ross Ashby’den 800 yıl önce de sibernetik ve otomatik makinelerin kendi kendine çalışması konusunda bilimsel çalışmalar yaptı; bu bilimin temellerini attı. Dünya bilim tarihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde çalışmalar yapan ilk bilim adamı olan Ebû’l İz El Cezeri, çalışmalarını Artukoğulları Sultanı için yazdığı Kitab’ül-Cami Beyn’el İlmi ve el-Ameli’en Nafi fi Sınaati’l Hiyel (Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap) adlı eserinde ortaya koydu. 50’den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu olağanüstü kitapta Cezeri, “Tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış arasında kalacağını” söyler. Bu kitabın orijinali günümüze kadar ulaşamadıysa da, bilinen 15 kopyasından 10’u Avrupa’nın farklı müzelerinde, 5 tanesi Topkapı ve Süleymaniye kütüphanelerinde yer almaktadır. Kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri 6 bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında 10 şekil; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında 10 şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında 10 şekil; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında 10 şekil; beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil; 6. bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer alır.

elcezeri3, El Cezeri Kimdir? buluşları,icatları

Teorik çalışmalardan çok pratik ve el yordamıyla ampirik çalışmalar yapan Cezeri’nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların önceden kağıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı. İlk hesap makinesinden asırlar önce aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatik olarak çalışan sistemler arasında denge kurmayı da başarmıştı. Cezeri, Jacquard’ın otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan otomatik dokuma tezgahından 600 yıl önce değişik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökeceğine, ne zaman meyve ve içecek sunacağına karar veren otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Bazı makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezeri, bazılarında ise şamandıra ve palangalar arasında dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve basınç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi oluşturması, Cezeri’nin otomasyon konusundaki en önemli katkısıdır.

elcezeri4, El Cezeri Kimdir? buluşları,icatları

Resimli kitap oluşturdu

Nasirettin El-Cezeri`nin yaptığı mekanik araçlara hayran olmuş ve bunların unutulup gitmemesi için El-Cezeri`den tasarlayıp yaptığı tüm otomatik makineleri resimleriyle birlikte bir kitapta toplamasını istemiş. Daha önce hükümdarın babasına ve kardeşine de hizmet etmiş olan El-Cezeri, bu kitabı Nasirettin Mahmud tahta geçtikten sonra, yani 1200`den sonra yazmaya başladı. Bu yapıtın 16 Ocak 1206 tarihinde tamamlandığı kabul edilmektedir. El-Cezeri kitabın yazılış sebebini söyle anlatır: “Ben bu kitabı Artukoğulları`ndan Diyarbekir Hükümdarı Ebü`l Feth Mahmud İbn-i Mehmed İbn-i Karaaslan adına yazdım. Bu değerli hükümdarın babasına ve kardeşine 570 Hicret yılından (Miladi 1174) beri tam 25 yıl hizmet etmiştim. Bir gün onun huzurundaydım ve bana yapmamı emrettiği bazı araçları getirmiştim. Bana ve yapmış olduğum araca baktı, düşünmekte olduğumu sezdi ve gizlediklerimi açığa vurdu ve şöyle dedi: ” `Eşsiz araçlar yapmışsın, seni yoran ve kusursuz olarak inşa edilen bu araçlar kaybolup gitmesin.
Benim için icat ettiğin bu araçları bir araya toplayan resimli bir kitap yaz.` Onun bu arzusunu yerine getirdim. Kitabımı bir mukaddime, 50 şekil ve 6 bölüm üzerine hazırladım.”

Kopyalardan biri Topkapı`da

Özgün biçimi kaybolan, dünyanın çeşitli kütüphanelerinde ise sadece 11 kopyası bulunan kitabın kopyalarından biri de halen Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi`nde 3472`de kayıtlı olarak bulunuyor. Kitap Boston`da 1973 yılında “Al Jazari`s Book of Knowledge of Ingenious Mechanical Devices” adıyla İngilizce olarak da basıldı. Bilginin yaşamı hakkında bildiklerimiz bu kitapta yazılanlardan fazla değil.

Otomasyon ve sibernetik dünyasının başyapıtlarından birisi olan kitabın dikkat edilmesi gereken özelliklerinden biri de şekillerin sekiz yüzyıl önce boyanmasına karşın renklerin canlılıklarından hiçbir şey kaybetmemiş olmasıdır.

elcezeri5, El Cezeri Kimdir? buluşları,icatları
Mezarı Cizre`de bulunuyor

Kitaptaki bölümler sırasıyla su saatleri, şarap meclislerinde kullanılan otomatik kaplar, insan ve hayvan şeklindeki makineler; ibriktarlık rolünü oynayan makine, hayvan ve insanlı otomatlar; çeşitli fıskiyeler, kendi kendine düdük ve saz çalan makineler; kuyu ve ırmaklardan su çıkaran makineler; muhtelif saray hizmeti gören makineler, şifreli kilitler ve oymacılık. El-Cezeri tarafından tasarlanan ve yapılan mekanik araçların hemen hepsi su gücü ve çeşitli malzemelerden elde edilen basınçla çalışmaktaydı.
El-Cezeri`nin döneminde İslam`da bir gün 24 eşit saate bölünüp, buna el saat-el müsteviye (eşit saat), ya da gün ve gece ayrı ayrı 12 eşit kısma bölünüp, buna “zamaniye” denirdi. Zaman hakkındaki bu tanım

Avrupa`da ancak 18. yüzyılın sonlarına değin kullanılmıştır. Bu yapıtlar bilginin eriştiği yüksek düzeyi gösterir. 1233 yılında vefat eden El-Cezeri`nin mezarı Cizre`deki Nuh Peygamber Camii avlusunda gömülüdür.

Su saati
Kitapta yer alan pek çok su saatinin içinde özellikle dakikaların, saatlerin, günlerin ve ayların yanı sıra güneşin ve ayın gökyüzündeki hareketlerini gösteren saat dikkat çekici. Su ile çalışan saatin üstünde her biri ayrı renkte 24 adet kapı bulunuyor. Kapıların arkasında öten kuşlar var. Saat başlarında otomatik bir adam figürü üst kapıdan çıkıp başka bir kapıya gelerek dokunur ve bu kapıdan çıkan kuş kanatların çırparak ötmeye başlar. Aynı anda da saat sayısı kadar madeni bilyeyi ağzından aşağıya bırakır. Bilyeler madeni bir çanağa düşerek oldukça güçlü ses çıkarır. Ayrıca saat başlarında saatin altında bulunan otomat çalgıcılar davul, zil ve düdük çalar. Gündüz saate bakınca güneşin gökyüzündeki konumunu, gece de renkli camlar üstünde ayın konumunu görmek mümkün.

Abdest alma makinesi
Otomatik adamın üstünde duran su deposundan sağdaki sütun boyunca gelen su, otomatik adamın elinden geçerek testiye kadar ulaşır. Bir süre sonra suyla dolan testi ağırlaşarak eğilir ve hükümdarın abdest alacağı havuza dökülür. Ayrıca testide suyun yükselmesiyle sıkışan hava tavus kuşunun ötmesini sağlar. Hafifleyen testi tekrar eski yerine döner. Bu işlem bir kaç kere tekrarlanır. Bu arada testiden hükümdara dökülen su, havuzun içindeki tavus kuşu tarafından otomatik adamın altında gizli olan depoya aktarılmaya başlar. Bu depodaki şamandıra da suyun dolmasıyla birlikte yavaş yavaş yukarı doğru kalkarak otomatik adamın havlu tutan kolunu da hükümdara doğru uzatır. Havlunun uzatılması abdest alma işleminin bittiğini gösterir.

Derleyen : Mahmut PEYNİRCİ


SocialTwist Tell-a-Friend

Etiketler: , , , , ,

“El-Cezeri Kimdir? buluşları,icatları” için 1 Yorum

  1. berna diyor ki:

    süper olmuş kim yaptıysa tebrik ediyorum

Yorum yapın